جسارت دانایی: چرا فلسفه رامین جهانبگلو پادزهر عصر میان‌مایگی است؟



۱. مقدمه: بحران سکوت در دنیای پر سر و صدا

در عصر تمدن مدرن، ما با پدیده‌ای فراگیر روبه‌رو هستیم که رامین جهانبگلو آن را «میان‌مایگی» می‌نامد؛ وضعیتی که در آن انسان، غرق در نویزهای بیهوده و مشغله‌های تکراری، «هنر زیستن» را به فراموشی سپرده است. جهانبگلو با نگاهی گزنده و منتقدانه در کتاب  The Courage to Exist ، میان‌مایگی را نه صرفاً یک ویژگی اخلاقی، بلکه پناهگاهی امن برای فرار از «ملال هستی‌شناختی» (Ontological Boredom) توصیف می‌کند.او با استناد به تحلیل آرتور شوپنهاور، زندگی انسان را نوسانی میان دو قطب «درد» و «ملال» می‌بیند. انسان امروز اگرچه همواره «کارهای زیادی برای انجام دادن دارد»، اما در درک ضروریات هستی ناتوان است. زیستن در این معنا، فراتر از حیات غریزی و بیولوژیک، یک «انتخاب جسورانه» است. جهانبگلو معتقد است که تمدن مدرن بر این توهم بنا شده که ما باید به هر قیمتی «موفق» باشیم، حتی اگر معنای اصیل زندگی را در این مسیر گم کنیم. پادزهر این وضعیت، بازگشت به سکوت و تاملی است که در آن «هنر زیستن» نه به مثابه یک وظیفه، بلکه به عنوان یک کنش متهورانه بازتعریف می‌شود.

۲. جسارت برای دانا بودن: از کانت تا جهانبگلو (Sapere Aude)

مفهوم مشهور امانوئل کانت، یعنی «جسارت برای دانا بودن» (Sapere Aude)، در فلسفه جهانبگلو از یک توصیه معرفت‌شناختی به یک ضرورت هستی‌شناختی بدل می‌شود. برای او، دانایی صرفاً پیروی از «عقل سلیم» (Common Sense) نیست؛ چرا که عقل سلیم اغلب در خدمت توده‌ها و هنجارهای حاکم است، در حالی که «خرد» (Wisdom)، توانایی دیدن بی‌رحمی سرنوشت و در عین حال، قدرت فراتر رفتن از آن است.جهانبگلو بر این باور است که «هستی‌شناسی بی‌صداست» (Ontology is noiseless). در دنیایی که با هیاهوی دیجیتال اشغال شده، خرد تنها در ساحت «خلوت» (Solitude) و استقلال فکر شکوفا می‌شود. فرد خردمند کسی است که جرات می‌کند برخلاف جریان آب شنا کند و پیوند خود را با حقیقت، نه از طریق تایید توده‌ها، بلکه در تنهاییِ متفکرانه بازیابد.«خردمند بودن به معنای آن است که بی‌رحمی سرنوشت را ببینیم، اما همچنین قادر باشیم بر آن فائق آییم. یک انسان خردمند کسی است که می‌داند چگونه ساده زندگی کند و از نظر فکری مستقل باشد. چگونه یک موجود انسانی می‌تواند خردمند باشد و مستقل فکر نکند؟ ارتشی از اراذل که نمی‌توانند به‌صورت فردی فکر کنند، یک فرد خردمند نمی‌سازند.» (برگرفته از بخش اول کتاب  The Courage to Exist )

۳. آنتی‌تز امر مطلق کانت: اولویت «دیگری» بر قانون

هسته اصلی اندیشه جهانبگلو را باید در چرخش پارادایمیک از لیبرالیسم کلاسیک کانت‌گرا به سمت اخلاق مسئولیت‌پذیری گاندی جست‌وجو کرد. در حالی که کانت بر «امر مطلق» (Categorical Imperative) و قوانین انتزاعی که از بالا دیکته می‌شوند تاکید دارد، جهانبگلو بر اساس مقدمه کتاب  The Global Gandhi ، رویکردی را پیشنهاد می‌دهد که در آن «مسئولیت» بر «حقوق» مقدم است. این تفاوت بنیادین را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:

  • قانون انتزاعی در برابر همدلی قلبی:  برخلاف کانت که اخلاق را در چارچوب فرمول‌های عقلانی می‌بیند، گاندی و جهانبگلو بر «دیگربودگیِ دیگری» (Otherness of the Other) تاکید دارند. در اینجا، اخلاق نه از دل یک قانون خشک، بلکه از دل همدلی با رنج دیگری برمی‌خیزد.
  • حقوق فردی در برابر مسئولیت در قبال دیگری:  در حالی که نگاه لیبرال بر صیانت از حقوق فردی متمرکز است، جهانبگلو معتقد است پیوند میان انسان‌ها تنها از طریق «مسئولیت» در قبال دیگری معنا می‌یابد.از نظر جهانبگلو، هر فرمول مذهبی یا قانونی باید در «آزمون اسید عقل» (Acid test of reason) و عدالت جهانی پذیرفته شود. این رویکرد به معنای آن است که هیچ سنتی، حتی اگر ریشه در متون مقدس داشته باشد، نباید در برابر کرامت انسانی و عدالت قد علم کند. این یک اخلاقِ «دیالوگ‌محور» است که به دنبال یافتن حقیقت در سیمای دیگری است.

۴. هنرِ نافرمانی: پیوند خرد و کنش سیاسی

دانا بودن در فلسفه جهانبگلو به انفعال ختم نمی‌شود، بلکه مستقیماً به «وظیفه نافرمانی» گره می‌خورد. او در تحلیل پیوند میان ثورو و گاندی در کتاب  The Global Gandhi ، تمایز ظریفی را ترسیم می‌کند: در حالی که ثورو یک «انفرادی‌گرای معترض» بود که برای صیانت از وجدان شخصی خود به زندان رفت، گاندی نافرمانی مدنی را به یک «آموزش سیاسی» (Political Education) برای توده‌ها بدل کرد.مفاهیم کلیدی این کنشگری عبارتند از:

  • حقیقت (Satya):  پافشاری بر حقیقت نه به عنوان یک مفهوم ذهنی، بلکه به عنوان یک وظیفه سیاسی و زیسته.
  • رنجِ خودخواسته (Self-suffering):  ابزاری برای بیداری وجدان جامعه که برتر از «قانون جنگل» و خشونت است. جهانبگلو معتقد است نافرمانی مدنی، آزمونی برای شجاعت اخلاقی فرد در برابر دولت‌های ناعادل است.«گاندی به خوبی می‌دانست که نمی‌توان دوستدار حقیقت بود بدون آنکه در لبه تیغ زندگی کرد. برای او، اندیشیدن و زیستن یکی شدند. او ترجیح می‌داد با دیگران، حتی بر روی طنابی لرزان راه برود، تا اینکه به تنهایی بر زمینی سخت و نفوذناپذیر گام بردارد.» (برگرفته از مقدمه کتاب  The Global Gandhi )

۵. همبستگیِ لرزیدگان: درس‌هایی برای جهان پسا-کرونا

بحران کرونا در نگاه جهانبگلو، یک لحظه «کایروس» (Kairos) یا لحظه مقتضی بود که شکنندگی هستی‌شناختی انسان مدرن را عریان کرد. او با الهام از مفهوم «همبستگی لرزیدگان» (Solidarity of the Shaken) اثر یان پاتوچکا، استدلال می‌کند که این بحران نشان داد تمدن تکنولوژیک ما تا چه حد آسیب‌پذیر است.در این بخش، جهانبگلو بر ضرورت بازگشت به «پایدیا» (Paideia) تاکید می‌کند؛ ایده‌آل یونانی برای تربیت شهروند تراز اول که در آن خود-تربیتی و آگاهی، ابزاری برای مقاومت در برابر «نظارت تمام‌تار» (Mass Surveillance) و پوپولیسم پزشکی است:

  • شکنندگی:  درک اینکه قدرت‌های علمی ما در برابر یک ویروس ناچیز شکننده‌اند، باید ما را به سمت فروتنی هستی‌شناختی سوق دهد.
  • مسئولیت:  در جهان پسا-کرونا، «حقوق‌مداری محض» دیگر کافی نیست؛ ما نیازمند اخلاقِ مسئولیت‌پذیری در قبال حیات دیگری هستیم.
  • امید:  امید در اینجا به معنای خوش‌بینی ساده‌لوحانه نیست، بلکه اطمینان از این است که کنش‌های مسئولانه ما، فارغ از نتیجه، واجد معنا هستند.این همبستگیِ لرزیدگان، پادزهر میان‌مایگی دیجیتالی است که تلاش می‌کند انسان را به یک «آماره» یا سوژه تحت نظارت تقلیل دهد.

۶. نتیجه‌گیری: پرسشی برای آینده

فلسفه رامین جهانبگلو ما را با این پرسش بنیادی روبرو می‌کند: در عصر «میان‌مایگی دیجیتال»، آیا جرات آن را داریم که از پوسته‌ی امن توده‌واری خارج شویم و «دانا بودن» را انتخاب کنیم؟ «شجاعت زیستن» در واقع شجاعت برای متفاوت بودن و مقاومت در برابر یکنواختی است که تمدن مصرف‌گرا به ما تحمیل می‌کند.آینده تمدن بشری نه در پیشرفت‌های مادی بیشتر، بلکه در بازگشت به اخلاق همدلی، پذیرش مسئولیت در قبال «دیگری» و احیای کرامت انسانی نهفته است. آیا ما آماده‌ایم تا بهای سنگینِ حقیقت‌جویی را بپردازیم و خلوت خود را در دنیای پرهیاهو بازیابیم؟ پاسخ به این پرسش، مرز میان حیات غریزی و «هنر زیستن» را تعیین خواهد کرد. جرات دانا بودن، امروز بیش از هر زمان دیگری، جسارتی برای «بودن» در برابرِ «فنا شدن» در میان‌مایگی است.

نظرات

ارسال یک نظر

بیشترین بازدیدها در سال گذشته

بار دیگر؟ با می و ساغر بلی

تصویر
داستان امشب از آنجایی شروع شد که بنده در حین doom scrolling و کشتن لحظات حیات، در اینستاگرام برخوردم به ویدئویی از دکتر قمشه‌ای که غزلی از مولانا را بصورت پرسشی می‌خواند و قافیه را پاسخ می‌گرفت: نوبهار حسن آید سوی باغ بشکفد آن شاخه‌های تر؟ بلی طاق‌های سبز چون بندد چمن جفت گردد ورد و نیلوفر؟ بلی و در نهایت نتیجه می‌گرفت که دنیا اساسا کمدی است (کمدی بالاصالة یعنی آنچه که تراژدی نیست، با فرندز اشتباه نگیرید) و در نهایت به بیت دوم غزل نقبی می‌زد که: ساقی ما یاد این مستان کند؟ بار دیگر با می و ساغر بلی ببینید، در کل من خودم رو انقدر بزرگ نمی‌بینم که بخوام به کسی ایراد بگیرم در مسئله عظیمی مثل دیوان شمس، اونهم به آقای قمشه‌ای؛ اما بیاید ابتدای امر به ابتدای مثنوی توجه کنیم: بشنو این نی چون شکایت می‌کند از جدایی‌ها حکایت می‌کند کز نِیِستان تا مرا بُبریده‌اند در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند سینه خواهم شَرحه شَرحه از فراق تا بگویم شرح درد اشتیاق هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش باز جوید روزگارِ وصل خویش همونطور که در ادبیات دبیرستان، تقریبا ما و بقیه، خوندیم، در اینجا شاعر از درد دوری ا...
ادامه مطلب »

کرد غمخواری شمشاد بلندت پستم!

تصویر
Ditlev Blunck's Nightmare, 1846, Nivaagaard Museum, Denmark شب یلدای امسال من از مصائب خالی نیست. فارغ از این‌ها در موقعیتی نیستم که بخواهم بخوانم و معنا کنم و ذوق کنم و برای شما بفرستم تا گوش ندهی. اینجا را هم نمی‌توانی، می‌دانم، می‌نویسم تا غمباد نگیرم والسلام. شرح ابیات از تنها شرحی که در دسترسم بود روی تبلتم، گذاشتم (منزل نیستم الحمدلله). ارتباط معنادار میان ابیات و حیات عاطفی بنده، دست خواننده محترم را می‌بوسد. الحمدلله. دوستتان دارم خانم محترم. این تصاویر از نورلایب گرفته شده. در سایت خود شارح هم البته هست هرچند کلام حافظ هم از صراحت بری نبود. اينهم الحمدلله. آرزو می‌کنم عذاب‌وجدان قضاوت پیشاپیش من، تا آخر عمرم گردنم را خم نگاه دارد. برای اولین بار آرزو می‌کنم در اشتباه باشم. 
ادامه مطلب »

تزار محبوبمان، دلمان تنگ است

تصویر
عجیب نیست که برخی تاریخ را به قصه‌ای کودکانه تقلیل می‌دهند: روزگاری طلایی بود، همه‌چیز عالی بود، مردم در خیابان‌ها گل می‌کاشتند و از دم در خانه‌هایشان نفت استخراج می‌شد، و ناگهان، از دل تاریکی، شیاطینی ظهور کردند و این بهشت را به جهنم بدل کردند! به‌راستی که این روایت، اگرچه به درد قصه‌های شبانه‌ی کودکان می‌خورد، اما متأسفانه برخی بزرگسالان هنوز به آن باور دارند. این نگاه مرا به یاد یکی از نظریه‌های جالب روانکاوی می‌اندازد: میل ناخودآگاه انسان به بازگشت به رحم مادر. آری، همان‌جایی که همه‌چیز بی‌دردسر بود، غذا بدون تلاش می‌رسید، هیچ بحرانی وجود نداشت و مهم‌تر از همه، لازم نبود با واقعیت روبه‌رو شویم. اینجا دقیقاً همان جایی است که ذهن نوستالژی‌زده به دنبال آن است: تصویری خیالی از گذشته که همچون «رحم تاریخی»، سراسر آسایش و بی‌نقصی بوده است. در این نگاه، تاریخ را نه به‌عنوان عرصه‌ای از تغییرات، تناقضات و مبارزات، بلکه همچون کابوسی ترسناک می‌بینند که از لحظه‌ی تولد، یعنی همان لحظه‌ی وقوع انقلاب، آغاز می‌شود. تولد همیشه دردناک است، پس چه بهتر که آرزو کنیم ای‌کاش هرگز متولد نمی‌شدی...
ادامه مطلب »

دانته و بئاتریس

تصویر
النهایه آنچه پس از ٧٠٠ سال بئاتریس را به دانته رساند، نقاش معاصر Roberto Ferri بود و نه نیروی برتر. و البته بمناسبت روز جهانی بوسه و بزرگداشت دانته.  این پست کوتاه هست، چون اصولا این هنر، بصری هست. و خب نگار و عاشق، بزرگ اند و همینطور نگارگر. اینجا من اصلا کی هستم که چیزی بگم؟ باید از عظمت عشق جاودان، اونچه که حافظ را حافظ کرده حتا اگر دیوان از او بگریزند، لذت ببریم. حتا همین توضیحات هم اضافه است. خیلی اضافه.  “When I was asked to make The Kiss I knew that I was facing a challenge with immense responsibility, even towards my own artistic identity. I focused on the emotions of Dante and Beatrice and the work gradually took shape, materialising in a triumph of sensuality," says Roberto Ferri.  مشاهده ویدئو     |    منبع و مدلسازی مایای همین نقاشی از یک کاربری که اسمش رو یادم نمیاد:
ادامه مطلب »